Tomás Ó Máille (1880-1938)

Ba é Tomás Ó Máille an chéad Ollamh le Gaeilge i gColáiste na hOllscoile Gaillimh ó 1909 go lá a bháis i 1938 agus bhí sé ar dhuine de mhór-scoláirí Gaeilge a linne. Saolaíodh an Máilleach do theaghlach rathúil i nGleann an Mháma i gConamara in 1880. Oileadh é i mBaile Átha Cliath, Manchain, Learpholl, Baden, Beirlín, agus Freiburg, áit ar bronnadh dochtúireacht air. Thacaigh sé leis na hÓglaigh agus le Colún Reatha Chonamara Thiar, agus bhí a dheartháir Pádraic (c.1878-1946) sa chéad Dáil. Aithnítear go bhfuil oidhreacht spleodrach Uí Mháille ar chomhchéim le hoidhreacht a chomhghuallaithe i gCogadh na Saoirse, na h-intleachtóirí radacacha agus ceannairí an chultúir agus na polaitíochta, ina measc a chara Pádraig Mac Piarais agus na fir léinn Tomás Mac Donncha agus Éamon de Valera.

 


"Óigfhear ab ea é a raibh aisling mhór aige, lán d'fhuinneamh agus de dhúthrácht. Bhí muinín aige as a chumas féin agus bhí sé meáite ar dhámh ardléinn a thógáil aníos ón mbonn. Scoláire tábhachtach ab ea é agus fear gníomh, a bhí i bhfostú go hiomlán i réabhlóid chultúrtha agus pholaitiúil na linne."

Breandán Ó Madagáin, Ollamh le Gaeilge , Coláiste na hOllscoile, Gaillimh, 1975-97 [aistrithe ón mBéarla]

An Taifeadadh Fuaime

Bailitheoir béaloidis agus amhrán, eagarthóir nuachtáin, teangeolaí, agus oide, ba ceannródaí é an Máilleach ar mhórán bealaí. Is suntasach go háirithe mar a dhírigh sé ar nua-theicneolaíocht a linne fhéin – an taifeadadh fuaime. Ó 1928 ar aghaidh, chruthaigh sé na céadta taifeadadh fuaime de chainteoirí Gaeilge as Connacht agus as an gClár, agus chuidigh le bailitheoirí agus scoláirí eile taifeadtaí a dhéanamh.

Maidir lena chnuasach fuaime ina bhfuil 398 fiteán, tá Cartlann an Ollaimh Ó Máille in Ollscoile na Gaillimhe ar an gceann is mó dar chruthaigh aon bhailitheoir aonair a d'fheidhmigh go neamhspleách in Éirinn sa chéad leath den bhfichiú aois. Chuirfí leis an líon seo an 122 mír fuaime ó chontae na Gaillimhe, Maigh Eo, Ros Comáin, Sligeach, Liatrom, agus an Clár a thóg sé ar son Wilhelm Doegen in 1930, míreanna atá digitithe ó shin ag Acadamh Ríoga Éireann.

Acmhainn Luachmhar

Ar fhiteáin Uí Mháille cloistear ábhar ó bhéal – caint, scéalaíocht, agus amhráin – ábhar a léiríonn an spéis a chuir sé sa teangeolaíocht, sa bhéaloideas, agus i mbailiú an cheoil ar feadh a shaoil. Níl tuiscint iomlán go fóill ar an tionchar a bhí ag an obair thaifeadta seo ar a chuid léinn, saothar a mhair breis agus deich mbliana fichid agus a thosaigh sular ceapadh ina ollamh é in Ollscoil na Gaillimhe. Cibé, ar bhun méid agus ar bhun uaillmhéine, tá oidhreacht bhisiúil seo Uí Mháille i leith dúchas fuaime na hÉireann – agus dúchas fuaime iarthar na hÉireann go háirithe – gan sárú.

Is acmhainn luachmhar í Cartlann Uí Mháille a rachfaidh go mór chun tairbhe an taighde idirdhisciplíneach, acmhainn a bhaineann leis an iliomad disciplín ina measc an teangeolaíocht, an tsochtheangeolaíocht, teanga agus litríocht na Gaeilge, an léann Éireannach, stair, tíreolaíocht, socheolaíocht, béaloideas, agus eitnicheoleolaíocht.

 

Tá fáilte romhat eolas faoi thaifeadtaí Uí Mháille a roinnt linn: fios@ollscoilnagaillimhe.ie
Má tá aon cheist a bhaineann le hábhar cartlainne, déan teagmháil le: libarchives@universityofgalway.ie

           Department of Gaeltacht